posttraumatic stress disorder - travma sonrası stres bozukluğu / örselenme sonrası gerginlik bozukluğu

bedensel bütünlüğe tehdit oluşturan bir TRAVMA’ya doğrudan veya dolaylı olarak (örn., tanık olarak) maruz kalanlarda, travma sonrasında başlayan ve başlıca belirtisi yoğun kaygı olan bozukluk. Travmanın belirleyicileri arasında travmanın süresi ve şiddeti, travmayı yaratan etkenin doğal afetlerden ziyade insan eliyle oluşturulması, saldırganın anne ve/veya baba olması vardır. Bozukluğun davranışsal/mental ve bedensel belirtiler/belirleyiciler ve bulgular şunlardır: a. travmayla ilgili olayların istemdışı olarak bilince girmesi (intrusion symptoms): Travmatik olaya ilişkin sıkıntı veren anıların istemdışı ve tekrarlayıcı şekilde anımsanması, travmayla ilgili sıkıntı veren rüyaların tekrarlı olarak görülmesi, travma anı tekrardan yaşanıyormuş gibi davranış ve duygulanımın sergilenmesi (örn., FLAŞBEK), travmayı çağrıştıran iç veya dış ipuçları karşısında yoğun ve uzun süreli sıkıntı yaşama, fizyolojik tepkiler verme; b. travmaya ilişkin olay ve uyarıcılardan, rahatsızlık veren anı, duygu ve düşünceleri tetikleyebilecek dış uyarıcılardan (örn., insan, mekan, sohbet, nesne, durum) ısrarlı biçimde kaçınma; c. biliş ve duygulanımda travma sonrası yaşanan olumsuz değişiklikler, travmatik olayın önemli bir kısmının hatırlayamama; d. dünya hakkında ısrarcı ve abartılı, olumsuz inanç veya beklentiler, travmanın neden ve sonuçları hakkında vakanın kendisini veya başkasını suçlamasına yol açan ısrarcı, çarpıtılmış bilişler; e. sürekli yinelenen olumsuz duygular (örn., dehşet, suçluluk, utanç); f. travmanın yol açtığı yukarıdaki sıkıntı ve bozukluklar nedeniyle önemli etkinliklere katılmama veya bunlara duyulan ilgide belirgin azalma, diğerlerinden kopma veya yabancılaşma hissi, olumlu duygu yaşayamama; g. genel uyarılmışlık halinde (general arousal) belirgin değişiklikler: Bunlar tepkisellikle (reactivity) ilgili belirtileri, başkalarına veya nesnelere karşı sözel veya fiziksel şiddet ve öfke patlamalarını, pervasız ve kendine zarar veren davranışları, her an tetikte olma ve abartılı irkilme (startle) tepkilerini, odaklanmada güçlük ve uyku bozukluklarını içerir. Travmanın vakadaki sonuçları arasında travmatik yaşantıyla ilgili süreklilik gösteren dissosiyatif bozukluk türleri (örn., DİSSOSİYATİF AMNEZİ), travma sonrası ortaya çıkan AKUT STRES BOZUKLUĞU, suçluluk hissi ve sosyal destek kaybı vardır. Travmanın vakanın yaşamındaki bazı etkileri iş kaybı, eş/partnerden ayrılma ya da boşanmadır. [Bozukluğa ilişkin belirtilerin/belirleyicilerin tam listesi ve TANI ÖLÇÜTLERİ için DSM-5’e (Köroğlu, 2014) bakınız.] Epidemiyoloji: DSM-5’te genel nüfusta 12 ay için yetişkin PREVALENS’i %3.5, 75 yaş ve üstündekiler için kestirilen risk %8.7’dir. [Diğer bazı epidemiyolojik bulgular için DSM-5’e (Köroğlu, 2014) bakınız.] Etiyoloji: Travma öncesine ilişkin risk faktörleri çeşitlidir. Bunlar arasında çocukluk çağı yaşantıları (örn., duygusal problemlere bağlı kaygılılık, dışsallaştırma eğilimi, travmalar ve/veya güçlükler: örn., ekonomik sıkıntı, işlevsel olmayan aile yapısı, ebeveynin boşanması, anne ya da babanın ölümü); psikiyatrik bozukluklar (örn., PANİK BOZUKLUĞU, MAJÖR DEPRESYON BOZUKLUĞU, OBSESİF-KOMPULSİF BOZUKLUK); demografik özellikler (örn., düşük eğitim düzeyi); psikolojik özellikler (örn., düşük zeka düzeyi, işlevsel olmayan başa çıkma stratejileri: örn., kadercilik, kendini suçlama, bastırma, inkar); psikososyal özellikler (örn., azınlık grubunda olma, sosyal destek yoksunluğu) vardır. Sınıflandırma/Tanılama: DSM-IV-TR’de, Eksen I’in altındaki Anksiyete Bozuklukları‘nda Travma Sonrası Stres Bozukluğu olarak yer alır. DSM-5’te, Travma ve Stresörle İlişkili Bozukluklar ana tanı kategorisinin türüdür (ICD-10-CM kodu: F43.10). [Ana tanı kategorisi altındaki tür (type) ve alt türlerin (subtype) kapsamlı dökümü için DSM-TR-5’e (Köroğlu, 2014) bakınız.] Tedavi: 1. psikoterapi: Vakanın genel uyum ve uyuncunu artırmada, bozukluğun nüks olasılığını azaltmada bilişsel terapiler, maruz bırakma terapileri, göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işlemleme (eye movement desensitization and reprocessing: EMDR), hipnotik yeniden işlemleme gibi destekleyici teknikler uygulanır. 2. farmakoterapi: Antidepresanlar grubundan seçici serotonin geri alımı inhibitörleri (örn., citalopram, fluoxetine, paroxetine, sertraline) ve kısa süreli olmak üzere atipik antipsikotikler ( (örn., quetiapine, risperidone, olanzapine) kullanılır. bakınız: DSM-5 sınıflandırması karşılaştırınız: reaktif bağlanma bozukluğu, sınırsız sosyal katılım bozukluğu, akut stres bozukluğu, uyum bozuklukları, tanımlanmış diğer bir travma ve stresörle ilişkili bozukluk, tanımlanmamış travma ve stresörle ilişkili bozukluk