filter theories - süzgeç kuramları
filter theories - süzgeç kuramları

dikkatin etkinleşme mekanizmasını, bilgi işlemleme sürecinin farklı aşamalarındaki süzgeçler (yani darboğazlar) yoluyla açıklayan kuramlar grubu. Kuramlar darboğazların, bilgi işlemleme sürecinin hangi aşamasında ve ne derecede etkin olduğuna göre farklılaşır. a. erken seçme kuramı (early selection theory):  Bu kuramda, dikkat, bilgi işlemleme sürecinin erken döneminde etkindir.  Kurama göre tüm uyarıcılar fiziksel analize (farklılık, anilik, şiddet vb. açılarından) tabi tutulur. Dikkat, hangi uyarıcının anlamsal analize tabi tutulacağını belirler.  Bunu sağlamada, belirli fiziksel örüntüde olanlar (ki bunlar dikkat edilecek olan nesnenin fiziksel örüntüleridir) darboğazdan geçer ve anlamsal analize tabi tutulur. Bu özelliğe sahip olmayanlar süzgeçlenir, onların ileri işlemleme aşamalarına geçmeleri engellenir. [Geliştiren/aktaran: İngiliz psikolog Donald Broadbent  (1933-)] b. geç seçme kuramı  (late selection theory):  Bu kuramda, dikkat, bilgi işlemleme sürecinin geç erken döneminde etkindir. Kurama göre tüm uyarıcılar fiziksel, ardından da anlamsal analize tabi tutulur. Dikkat, hangi uyarıcıya tepki verileceğini belirler. [Geliştiren/aktaran: J.A. Deutsch ve İngiliz asıllı Amerikalı psikolog Diana Sokol Deutsch (1938-)] c. zayıflatma kuramı (attenuation theory): Dikkat edilmeyen uyarıcıların zayıfladığını (zayıf olarak işlemlendiğini), ancak tam olarak engellenmediğini öne süren kuram. Kurama göre, dikkat edilmeyen kanaldaki uyarıcıların, uyarıcının kişi için olan önemine bağlı olarak, farklı tanıma eşikleri vardır. Örneğin, kişi için adı önemlidir ve bu nedenle de adıyla ilgili uyarıcı için tanıma eşiği düşüktür. Kişi adının geçtiği iletiye dikkat etmese de, adına ilişkin uyarıcı işlemlenir ve ad farkındalığa ulaşır; böylece kişi adına ilişkin uyarıcıya daima dikkat eder. [Geliştiren/aktaran: İngiliz psikolog Anne Treisman (1935-)] bakınız: kokteyl parti etkisi

Alan Adı:
  • Kuram, Model ve Yaklaşımlar: Bilişsel Psikoloji
2992